ΠΑΤΣΟΣ · Απόσταση από Ρέθυμνο: 30 χλμ. Διαδρομή: Διακλάδωση δεξιά στο 21 χλμ. Του δρόμου προς Αμάρι- Βολιώνες- Παντάνασσα- Πατσός. · Υψόμετρο: 490 μ. · Πληθυσμός: 1991: 161 κάτοικοι (1940: 255 κάτοικοι) Του Κωστή Σαββάκη* Η Πατσός είναι ένα μικρό σε πληθυσμό κατάφυτο χωριό της πρώην επαρχίας Αμαρίου. Τώρα είναι Δημοτικό Διαμέρισμα του Δήμου Συβρίτου του Νομού Ρεθύμνου. Βρίσκεται κοντά στους πρόποδες του υψώματος Σωρός, σε υψόμετρο 490 μ., και απέχει από την πόλη του Ρεθύμνου 30 χλμ. Γύρω του ευρίσκονται τα χωριά: Καρίνες, Σπήλι, Γερακάρι. Στη διαδρομή από Ρέθυμνο συναντούμε τον οικισμό Πρασσές, Ποταμούς (όπου κατασκευάζεται το ομώνυμο Φράγμα), οι Βολιώνες και η Παντάνασσα. Διαθέτει πλούσια βλάστηση. Παράγει κάθε είδους προϊόντα καλής ποιότητας, όπως λάδι, καρύδια, κεράσια, οπωρικά, εσπεριδοειδή. Όλη η βλάστηση και οι καλλιέργειές του οφείλονται στις πολλές πηγές νερού που διαθέτει και τρέχουν καλής ποιότητας νερό ολόκληρο το χρόνο. Δε γνωρίζουμε πότε ιδρύθηκε το χωριό. Είναι όμως γνωστό ότι εκεί κοντά υπήρχε ζωή από τα πρώτα μινωικά χρόνια, ίσως και νωρίτερα, όπως αποδεικνύεται από τα ευρήματα στο παρακείμενο σπήλαιο του Αγίου Αντωνίου, το "Κραναίο Άντρο". Πολλές εκδοχές έχουν αναφερθεί για την προέλευση του ονόματος του χωριού χωρίς καμία να έχει επικρατήσει σύμφωνα και με στοιχεία που έχει συλλέξει ο Πρόεδρος της Λαογραφικής Εταιρείας Ρεθύμνου (Ι.Λ.Ε.Ρ.) κ Τρούλλης. Πιθανή προέλευσή του είναι το επώνυμο Pazo, που αναφέρεται στα έγγραφα του Δουκικού αρχείου του Χάνδακα. Ομόηχη λέξη ως επίθετο, πατσός, (= σίμος, από το πατέω-πατώ, με τη σημασία του κοίλου). Υπάρχουν τοπωνύμια με το όνομα Πατσός στην Αργυρούπολη και στο Κακοδίκι Σελίνου Χανίων. Τέλος, δεν έχει πείσει ότι το όνομα προέρχεται από τη λατινική PAX (=ειρήνη). Το χωριό αναφέρεται στο έργο του Barozzi το 1577 με 110 κατοίκους. Στην απογραφή του 1881 αναφέρεται Πατσώ, ανήκει στο Δήμο Μέρωνα και έχει 301 κατοίκους ( 14 Χριστιανούς και 287 Τούρκους). Το 1920 γράφεται Πατσός και ανήκει διοικητικά στην κοινότητα Αντάνασσος, και το 1940 είναι έδρα της ομώνυμης κοινότητας. Εντός του οικισμού του χωριού ευρίσκεται o ερειπωμένος ναός της Παναγίας (Γέννησις της Θεοτόκου), ο οποίος ήταν Μητροπολιτικός Ναός στα 1357. Σώζονται λίγες τοιχογραφίες και όσες διασώθηκαν ευρίσκονται στο Μουσείο Αγ. Αικατερίνης στο Ηράκλειο. Κατά την παράδοση ο ναός αυτός είχε 101 πορτοπαράθυρα. Βόρεια του χωριού ευρίσκεται το Σπήλαιο του Κραναίου Ερμού, μέσα στο Φαράγγι του Αγίου Αντωνίου. Το σπήλαιο αυτό ήταν ο τόπος λατρείας του Κραναίου Ερμή, όπως προκύπτει από την αναθηματική επιγραφή "Ερμή Κραναίω, Δώρος Στεφάνω ευχήν". Οι πρώτες ανασκαφές στο Σπήλαιο έγιναν το 1885-6 από τον F. Halbherr, στο χώρο που βρίσκεται σήμερα το εκκλησάκι του Αγ. Αντωνίου. Τα ευρήματα (ανθρωπόμορφα και ζωόμορφα ειδώλια ευρίσκονται στο Μουσείο Ηρακλείου). Το 1894 βρέθηκαν και άλλα τα οποία πουλήθηκαν στον Evans και ευρίσκονται στο Μουσείο της Οξφόρδης. Οι πλέον πρόσφατες ανασκαφές έγιναν το 1989 από την ΚΕ΄Εφορία Κλασσικών Αρχαιοτήτων ( υπό την Αρχαιολόγο κ. Νινιού). Οι ανασκαφές έδειξαν ότι η μινωική λατρεία ετελείτο κυρίως στο χώρο της Βραχοσκεπής και βρέθηκαν οστά ζώων που είχαν τεθεί στην πυρά, όπως επίσης και αγγεία-ειδώλια. Στις ίδιες ανασκαφές, τέλος, βρέθηκε αγαλματίδιο του μυθικού θεού Πάνα. Σήμερα ο χώρος αυτός έχει διαμορφωθεί με διάφορες αισθητικές επεμβάσεις της Δ/νσης Δασών, ένας επισκέψιμος χώρος σε συνδυασμό με το προσκύνημα στο εκκλησάκι του Αγίου Αντωνίου, το οποίο είναι κάτω από τη Βραχοσκεπή του Φαραγγιού. Ο επισκέπτης ή προσκυνητής μπορεί να απολαύσει τη δροσιά από τα υπεραιωνόβια πλατάνια, τον ίσκιο της Βραχοσκεπής, το νερό του ποταμού που διέρχεται και καταλήγει στο Φράγμα των Ποταμών. Επίσης ο επισκέπτης μπορεί να διαβεί το μονοπάτι που έχει διαμορφωθεί κατάλληλα από το Σπήλαιο έως το Φράγμα Ποταμών. Το Φαράγγι του Αγίου Αντωνίου απέχει από τον οικισμό Πατσού περί τα 3 χλμ. και είναι μία καλή επιλογή για κάθε φυσιολάτρη και όχι μόνο, ο οποίος μπορεί να απολαύσει το φυσικό τοπίο της περιοχής και να γευματίσει, αν το επιθυμεί, σε ταβέρνες που βρίσκονται εντός του χωριού και στο χώρο του Φαραγγιού.   Ο Κωστής Σαββάκης είναι απόφοιτος της Παντείου, προϊστάμενος του Τμήματος Προγραμμάτων της Δ/νσης Προγραμματισμού της Νομαρχίας Ρεθύμνου και Δημοτικός Σύμβουλος του Δήμου Συβρίτου. Ακολουθεί απόσπασμα από το λήμμα "Πατσός" από το βιβλίο "Πόλεις και Χωριά της Κρήτης" του Στέργιου Σπανάκη: Χωριό και Δημοτικό Διαμέρισμα του Δήμου Συβρίτου. Το όνομά του χωριού πιθανότατα οφείλεται στο μαρτυρημένο επώνυμο Paco ή Pazo, που αναφέρεται σε έγγραφα του Δουκικού Αρχείου του Χάντακα. (Βλ.El.Santschi, Regestes des Arrets civils etc.σ.343,347, passim). Υπάρχει και τοπωνύμιο -κυριώνυμο το λέει ο Ν.Ε.Χατζηδάκης- στην Αργυρούπολη επαρχίας Ρεθύμνου του Πατσού, (βλ.Ν.Ε.Χατζηδάκη, Τοπωνυμίαι του χωριού Αργυρουπόλεως, Ε.Ε.Κ.Σ., τόμ.Α', σ.457). Αλλά και στην εκκλησία της Παναγίας στο Κακοδίκι Σελίνου αναφέρεται, μεταξύ των κτητόρων και ο Πατζός ο Γεράρδου. Αλλά μπορεί να σχετιστεί και με την ιταλική λέξη pazzo, που σημαίνει τρελλός, αλλά και ευτράπελος, αστείος, υπερβολικός, stravagante. (Βλ.σχετικά, Ν.Παναγιωτάκη, Η Ακαδημία των Stravaganti του Χάντακα, περιδικό "Θέατρο", τεύχ.27-28, 1996). Ο Γρηγόρης Παπαδοπετράκης ετυμολογώντας το όνομα Πατσιανός (Ιστορία τν Σφακίων, 1971, σ.30), αναφέρει ότι ωνομάσθη Πατσιανός από επίσημον τινα Πατσός καλούμενον! Αναφέρεται στην επαρχία Αμαρίου (Apano Sivrites) το 1577 από το Fr. Barozzi, (f 27 r) Pazzo, από τον Καστροφύλακα (Κ173) Pazzo' με 110 κατ. το 1583 και (Κ184) με 773 οφειλόμενες αγγαρείες, από το Βασικάτα (Μνημεία Κρητ. Ιστ. V, σ.129) Pazzo' το 1630. Την Τουρκοκρατία ήταν τουρκοχώρι. Στην αιγυπτιακή απγραφή του 1834 αναφέρεται Patso' (Pashley, Travels in Crete, II, 314) με 20 τουρκ.οικογένειες. Δεν υπήρχε κανείς Χριστιανός. Στην απογραφή του 1881 γράφεται Πατσώ, στο Δήμο Μέρωνα, με 14 Χριστιαν. Και 287 Τούρκ. Κατ. Και ο Εμ.Λαμπρινάκης αναφέρει (Γεωγραφία της Κρήτης 1890, σ.111) ότι κατοικείται "υπό αλλαξοπίστων Τούρκων". Το 1900 είναι στον ίδιο δήμο, κάτ. 69, το 1920 γράφεται Πατσός, στην κοινότητα (Π)αντάνασσος με 139 κατ., το 1928 με 174, το 1940 είναι έδρα ομώνυμης κοινότητας, με 255 κατ., το 1951 με 243, το 1961 με 240 και το 1971 με 223. Βορείως από την Πατσό, περίπου ένα χλμ., είναι το ύψωμα Σορός, όπου βρίσκεται το σπήλαιο Ερμού του Κραναίου, όπως αναφέρεται στα αρχαιολογικά συγγράμματα. Το επίθετο Κραναίος πήρε από την κρήνη-κράνα στην κρητική δωρική διάλεκτο, όπως λέγεται και το χωριό του Μυλοποτάμου Κράνα (βλ.λήμμα). Η πηγή έχει σταθερή θερμοκρασία και το χειμώνα που σκεπάζεται από χιόνι σχηματίζονται υδρατμοί και λένε οι χωρικοί, ότι "βγάζει καπνούς". Στο σπήλαιο του Αγ.Αντωνίου ελατρεύονταν στην αρχαιότητα ο Ερμής ο Κραναίος, όπως φαίνεται και από την επιγραφή: Ερμή Κραναίω Δώρος Στεφάνω ευχήν.(βλ.Marg.Guarducci, Inscriptiones Cretichec II, IX, 1,s.102) Ο αρχαιολογικός πλούτος του σπηλαίου αποκαλύφτηκε από τους χωρικούς και από τον ιταλό αρχαιολόγο Federico Halbherr (Scoperte nel Santuario di Hermes Craneo, Museo Italiano di antichita' classiche, II, Firenze, 1888) το 1885. Τα ευρήματα είναι της Υστερομηνωικής ΙΙΙ περιόδου και βρίσκονται στα Μουσεία Ηρακλείου, Ρεθύμνου, και Οξφόρδης. Συστηματική ανασκαφή δεν έγινε ακόμη. Μπροστά σε ένα όγκο, που μοιάζει με ταύρο, λέει ο Paul Paure, βρίσκονται πολλά όστρακαΥστερομηνωικής ΙΙΙ, Γεωμετρικής, Ελληνιστικής και ρωμαϊκής περιόδου. Βρέθηκαν ένα μπρούτζινο εγχειρίδιο, μικρά μπρούτζινα ειδώλια ταύρων, κριών, χοίρων και άλλων ζώων, ειδώλια ανδρών και γυναικών, αφιερώματα στην θεότητα. Εκκλησία της Παναγίας, ιστορημένη. Θαύμα του Αγ.Νικολάου, το Γενέσιο της Θεοτόκου, Ασπασμός. (Gerola-Λασηθιωτάκη, Κατάλογος τοιχογραφημένων εκκλησιών κλπ, σ.62) Στην περιοχή του χωριού σώζονται ερείπια μεγάλου ναού. Οι κάτοικοι πιστεύουν ότι είχε εκατό μία πόρτες και παράθυρα. Ύστερα από την καταστολή της "Συνωμοσίας του Σήφη Βλαστού", το 1453-54 η Βενετία παραχώρησε τις προσόδους των χωριών Πατσό Αμαρίου και Λαγκά Μυλοποτάμου στον παπά Ιωάννη Λίμα, γιατί πρόδωσε στους Βενετούς τα σχέδια της συνωμοσίας. (βλ. Μ.Ι.Μανούσακα, Η εν Κρήτη συνωμοσία του Σήφη Βλαστού κλπ, σ.41, 42, 156). Η Ειρήνη Βαρούχα-Χριστοδουλοπούλου αναφέρει στην ανακοίνωσή της στο Γ' Κρητολογικό Συνέδριο (βλ. Πεπραγμένα τόμ.Β', σ.12) ότι "η Πατσός ασφαλώς είναι κτισμένη πάνω σε αρχαιότερο οικισμό. Έχουν βρεθεί χάλκινα νομίσματα Κυδονιών του Δομιτιανού και χρυσά βυζαντινά".

Πανοραμική άποψη του χωριού.   Για φαγητό και διαμονή στην Πατσό: "ΨΥΧΑΡΟΓΙΩΡΓΗΣ": ΤΑΒΕΡΝΑ - ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟ ΚΑΦΕΝΕΙΟ - ΕΝΟΙΚΙΑΖΟΜΕΝΑ ΔΩΜΑΤΙΑ, στην είσοδο του Φαραγγιου του Αγ. Αντωνίου. Τηλ. 2833 061266, 2832 051242, 697 3480111 "ΣΤΡΑΤΗΣ ΨΥΧΑΡΑΚΗΣ" ΠΑΡΑΔΟΣΙΑΚΟ ΚΑΦΕΝΕΙΟ - ΕΣΤΙΑΤΟΡΙΟ - ΕΝΟΙΚΙΑΖΟΜΕΝΑ ΔΩΜΑΤΙΑ, Στην Κεντρκή Πλατεία του χωριού. Τηλ. 2833 061282 Επίσης μπορείτε να απολαύσετε παραδοσιακό καφέ κάτω από τη σκιά του μεγάλου πλατάνου στην Κεντρκή Πλατεία του χωριού στα καφενεία του Γιώργη Κουμεντάκη (Μπόρη), του Πολυζώη Ακουμιανάκη, του Κωστή Ακουμιανάκη, και της Μαρίας Γαβαλάκη.   Η εκκλησία του Αγίου Γεωργίου πρίν από την επέκταση   Το σχολείο του χωριού. Ελλείψει μαθητών, έχει μετατραπεί σε πνευματικό κέντρο και φιλοξενεί πολυάριθμες εκδηλώσεις Το καφενείο του Πολυζώη Ακουμιανάκη στην πλατεία   Τα ερείπια του ναού της Γέννησης της Θεοτόκου       Αγιογραφίες από τον Ι.Ν.Γεννήσεως της Θεοτόκου ΕΙΚΟΝΕΣ ΑΠΟ ΤΟ ΠΑΤΣΩΤΙΚΟ ΦΑΡΑΓΓΙ     Το θαυματουργό εκκλησάκι του Αγίου Αντωνίου κάτω από τη Βραχοσκεπή. Τόπος συγκέντρωσης πιστών από όλη την Κρήτη.         Μονοπάτι που διασχίζει το φαράγγι   Η κρήνη δίπλα στο εκκλησάκι του Αγίου Αντωνίου