Ο ΝΑΟΣ ΤΗΣ ΠΑΝΑΓΙΑΣ ΣΤΗΝ ΠΑΤΣΟ ΑΜΑΡΙΟΥ Του Μιχάλη Ανδριανάκη* Οναός της Παναγίας, τα ερείπια του οποίου βρίσκονται στο κέντρο του οικισμού της Πατσού, αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα μνημεία του νομού Ρεθύμνου. Το μεγάλο του μέγεθος, η υψηλή ποιότητά του τοιχογραφικού του διακόσμου καθώς και οι δυτικές επιδράσεις στην αρχιτεκτονική του, τον συνδέουν με αρκετή πιθανότητα με τη δράση του Αλέξιου Καλλέργη στην περιοχή του Μυλοποτάμου μετά την επιβολή της συνθήκης του 1299 με τους Βενετούς. Η αναφορά στα κατάστιχα του νοτάριου Giovanni Geraldo της παρουσίας κατά το 1357 στην Πατσό ενός ορθόδοξου Επισκόπου, που αναφέρεται ως "Macarius episcopus Graecorum", ο οποίος δέχτηκε κληροδότημα 20 υπερπύρων από την κόρη του Αλέξιου Αγνή για να προσεύχεται για την ψυχή της, ενισχύουν την άποψη του ρόλου του ως επισκοπικού ναού της ιδιόρρυθμης αυτής επισκοπής, όπως υποστήριξε ο Έφορος Αρχαιοτήτων Μανόλης Μπορμπουδάκης , ο οποίος επέβλεψε τις εργασίες της αποκάλυψης του ερειπωμένου ναού και της ανασκαφής στο εσωτερικό του την δεκαετία του 1970. Την περίοδο εκείνη αποτοιχίστηκε και ένα μεγάλο μέρος του τοιχογραφικού διακόσμου που σώζονταν σε πολύ κακή κατάσταση για λόγους προστασίας. Σήμερα οι τοιχογραφίες αυτές εκτίθενται συντηρημένες στη Συλλογή της Αγίας Αικατερίνης των Σιναϊτών. Από την παρατήρηση των αρχιτεκτονικών του στοιχείων προκύπτει ότι ο ναός της Παναγίας κατασκευάστηκε αρχικά στον τύπο του σταυροειδούς με τρούλο. Η αρχιτεκτονική του και τα μορφολογικά του στοιχεία τον κατατάσσουν στην αντίστοιχη ομάδα, που χρονολογείται κατά τη μεσοβυζαντινή περίοδο (11ος - 12ος αι.) και συνδέεται με επιδράσεις από την παράδοση της Κωνσταντινούπολης, όπως οι ναοί του Αγ, Δημητρίου στον Άγιο Δημήτριο Δ. Αρκαδίου, της Παναγίας Λαμπινής στο Δ. Λάμπης και ο ναός του Αγίου Ιωάννη στην Επισκοπή του Δ. Κουλούκωνα. Κατά τις αρχές του 14ου αιώνα, οπότε χρονολογείται ο τοιχογραφικός διάκοσμος, φαίνεται ότι έγινε εκτεταμένη ανακατασκευή του, μετά από μεγάλη καταστροφή, η έκταση της οποίας δείχνει ότι πιθανώς οφείλεται σε σεισμό. Μεγάλα τμήματα της εξωτερικής τοιχοποιίας και ολόκληρη η ανωδομή ανακατασκευάστηκαν με κάποιους νεωτερισμούς που οφείλονται σε καθαρά δυτικές επιδράσεις, οι οποίες είχαν φτάσει από τον προηγούμενο αιώνα στην Κρήτη μαζί με τους Βενετούς. Σύμφωνα πάντως με την πληροφορία του G. Gerola ο ναός της Παναγίας "ήτανε ασφαλώς με εννιά τρούλους, απ' τους οποίους οι πέντε μεσαίοι ήταν μεγαλύτεροι από τους άλλους". *Ο Μιχάλης Ανδριανάκης είναι διευθυντής της 13ης Εφορίας Βυζαντινών Αρχαιοτήτων Πάνω : Τα ερείπια του Ναού δίπλα στο Πολιτιστικό Κέντρο Πατσού. Οι υπόλοιπες φωτογραφίες είναι λεπτομέρειες από τις τοιχογραφίες του Ναού οι οποίες εκτίθενται στη συλλογή της Αγίας Αικατερίνης των Σιναϊτών στο Ηράκλειο.